Debaty sejmoweXX Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie funkcjonowania ustawy o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z upoważnieniem prezesa Rady Ministrów poniżej uprzejmie przedstawiam odpowiedź na pismo pana marszałka, nr SPS-0202-987/02, z dnia 22 marca 2002 r., adresowane na ręce prezesa Rady Ministrów, w sprawie interpelacji posła Mariana Janickiego dotyczącej funkcjonowania ustawy o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności.    Obowiązująca od 1 stycznia 1998 r. ustawa o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności (DzU z 1997 r. nr 123, poz. 777) zawiera katalog ulg i zwolnień finansowych przysługujących przywięziennym zakładom pracy, jednocześnie jednak możliwość ich nabycia uzależnia od spełnienia dodatkowych kryteriów, którymi są:    - 50-procentowy udział skazanych w zatrudnieniu ogółem,    - wpłata części środków z ww. zwolnień na Scentralizowany Fundusz Rozwoju Centralnego Zarządu Służby Więziennej lub środki specjalne Centralnego Zarządu Służby Więziennej.    Zgodnie z art. 6 ust. 1 powyższej ustawy przywięzienne zakłady pracy zwolnione są z:    - podatku dochodowego od osób prawnych,    - niepodatkowych należności budżetowych,    - wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,    - opłat z tytułu użytkowania lub użytkowania wieczystego gruntów stanowiących własność skarbu państwa,    jeżeli w poprzednim roku podatkowym średnioroczne zatrudnienie osób pozbawionych wolności w przeliczeniu na pełne etaty wynosiło co najmniej 50% ogółu zatrudnionych.    W przypadku gdy średnioroczne zatrudnienie stanowi mniej niż 50%, zwolnienie z podatku dochodowego nie przysługuje, a pozostałe ulgi przysługują tylko częściowo. Natomiast jeżeli w poprzednim roku podatkowym zatrudnienie osób pozbawionych wolności w przeliczeniu na pełne etaty wynosiło mniej niż 20% ogółu zatrudnionych, to firmy te nie korzystają z żadnych preferencji.    Podstawową intencją podjęcia prac nad ustawą było stworzenie warunków do wzrostu zatrudnienia skazanych, m.in. w przywięziennych zakładach pracy poprzez wprowadzenie trwałego systemu ulg i preferencji wyrównujących szanse tych podmiotów w konkurencji z innymi uczestnikami wolnego rynku. Powyższe ulgi i zwolnienia miały rekompensować dodatkowe koszty związane z zatrudnianiem osób pozbawionych wolności oraz umożliwiać unowocześnianie produkcji, rozszerzanie asortymentu wyrobów, a w rezultacie rozwój firm i tworzenie dodatkowych miejsc pracy dla skazanych.    Ponadtrzyletni okres funkcjonowania ustawy wskazuje, iż nie spełniła ona pokładanych w niej oczekiwań. Wprowadzone rozwiązania nie przysporzyły przywięziennym zakładom pracy dodatkowych korzyści ekonomicznych w stosunku do stanu prawnego sprzed wejścia w życie ustawy, a w rezultacie nie były w stanie stymulować wzrostu zatrudnienia osób pozbawionych wolności.    Rola zwolnień określonych w art. 6 ustawy okazała się marginalna, tym bardziej że firmy przywięzienne korzystały z części z nich już wcześniej, na mocy innych przepisów. W latach 1998-2001 ulgi finansowe, z jakich korzystały wszystkie firmy przywięzienne (48 podmiotów) na mocy ustawy o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności wynosiły w skali roku od 2,5 do 4,5 mln zł. Okazało się również, że przyjęte wskaźniki średniorocznego zatrudnienia skazanych warunkujące możliwość korzystania z ulg są zbyt rygorystyczne i część podmiotów nie może im sprostać.    Zapis art. 9 ustawy o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności stworzył możliwość korzystania przez pracodawców innych niż przywięzienne zakłady pracy z ulgi w podatku dochodowym od osób prawnych lub podatku dochodowym od osób fizycznych, polegającej na zmniejszeniu podstawy opodatkowania o kwotę równą funduszowi wynagrodzeń przysługujących skazanym zatrudnionym u tego pracodawcy. Niski poziom zatrudnienia skazanych na rzecz podmiotów pozawięziennych oraz dalszy jego spadek w ostatnim okresie świadczy o tym, że obniżenie podstawy opodatkowania o fundusz wynagrodzeń przysługujących zatrudnionym skazanym nie zachęca w dostatecznym stopniu do tworzenia miejsc pracy dla tych osób.    W art. 10 ustawy zawarta została z kolei delegacja do określenia przez Radę Ministrów preferencyjnej wysokości składki na ubezpieczenie społeczne osób pozbawionych wolności. Centralny Zarząd Służby Więziennej już w 1997 r. przygotował projekt stosownego aktu prawnego, proponując obniżenie składki ZUS z 32% do poziomu obowiązującego zakłady pracy chronionej.    Obowiązująca od 1 stycznia 1999 r. ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadziła odmienne od dotychczasowych, mniej korzystne dla pracodawców, uregulowania w zakresie ubezpieczania zatrudnionych osób pozbawionych wolności. Przyjęto zasadę, że skazani podlegają temu ubezpieczeniu na takich samych warunkach, jak inni pracownicy. W rezultacie składka na ubezpieczenie społeczne skazanych nie tylko nie została obniżona, lecz wręcz przeciwnie - zwiększono ją z 32% do 45%.    Przedstawione powyżej informacje wskazują, iż przyjęte przez ustawodawcę mechanizmy wyrównywania szans podmiotów zatrudniających skazanych nie sprawdziły się. Ustawa o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności nie wpłynęła na poprawę sytuacji finansowej tych firm, a tym samym nie stworzyła warunków do zwiększania zatrudnienia osadzonych. Nie powstały nowe przywięzienne zakłady pracy - przeciwnie ich liczba zmniejszyła się. Na koniec 1997 r. funkcjonowało 31 gospodarstw pomocniczych oraz 19 przedsiębiorstw, których organem założycielskim jest minister sprawiedliwości, aktualnie jest ich odpowiednio 28 i 18. Pracodawcy coraz częściej podnoszą problem niskiej atrakcyjności zatrudniania osób pozbawionych wolności. W warunkach wysokiego bezrobocia dużo bardziej opłacalne jest zatrudnienie osób kierowanych przez urzędy pracy.    Doświadczenia zebrane w okresie funkcjonowania ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności, ponadto niezadowalający poziom zatrudnienia skazanych, zmiany dokonane w systemie ubezpieczeń społecznych, jak również wnioski i postulaty pracodawców oraz rzecznika praw obywatelskich zadecydowały o potrzebie podjęcia prac nad nowelizacją tego aktu prawnego. W oparciu o przedstawione wyżej przesłanki w resorcie sprawiedliwości trwają prace nad nowelizacją tej ustawy w kierunku:    - precyzyjnego zdefiniowania warunków i procedur uzyskiwania statusu przywięziennego zakładu pracy,    - poszerzenia zakresu ulg i zwolnień dla podmiotów posiadających status przywięziennego zakładu pracy,    - określenia dodatkowych źródeł zasilania Scentralizowanego Funduszu Rozwoju oraz sprecyzowania kierunków wydatkowania środków tego funduszu.    Ponadto z przeprowadzonego od kilku lat monitorowania sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstw przywięziennych wynika, że zasadniczym powodem stałego zmniejszania się zatrudnienia skazanych jest to, iż praca skazanych jest po prostu zbyt droga, a jednocześnie mało efektywna (zgodnie z art. 123 § 1 K.k.w. wynagrodzenie skazanego nie może być niższe od najniższego miesięcznego wynagrodzenia pracowników określonego na podstawie Kodeksu pracy). Spowodowało to konieczność wypracowania nowych, bardziej przystających do realiów obecnego rynku, zasad wynagradzania skazanych. Propozycje z tym związane znalazły się w ˝projekcie prezydenckim˝ ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw, skierowanym do laski marszałkowskiej w dniu 20 grudnia 2001 r.    Do najistotniejszych proponowanych zmian zaliczyć należy znowelizowanie obowiązującego art. 123 § 1 K.k.w. w ten sposób, aby wynagrodzenie skazanego zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy lub wykonującego pełną miesięczną normę pracy stanowiło co najmniej połowę najniższego miesięcznego wynagrodzenia pracowników określonego na podstawie Kodeksu pracy.    Odpowiadając na pytania szczegółowe, pragnę poinformować, że na dzień 31 grudnia 2001 r.:    - w zakładach karnych i aresztach śledczych przebywało 4259 osób skazanych i 460 osób podejrzanych o dokonanie przestępstwa określonego w art. 209 Kodeksu karnego (uchylanie się od świadczenia obowiązku alimentacyjnego), w tym 92 kobiety oraz 46 młodocianych,    - karę zastępczą pozbawienia wolności w zamian za orzeczoną grzywnę odbywało 1444 skazanych. W tym:    - do 30 dni - 421 osób,    - powyżej 30 dni do 180 dni - 908 osób,    - powyżej 180 dni do 270 dni - 68 osób,    - powyżej 270 dni do 12 miesięcy - 28 osób,    - powyżej 12 miesięcy - 19 osób.    Średni miesięczny koszt utrzymania osadzonego w 2001 r., uwzględniając całkowite koszty funkcjonowania więziennictwa, wyniósł 1354 zł. W przypadku gdy uwzględni się tylko pozapłacowe wydatki bieżące (wyżywienie, odzież, leki, środki czystości i higieny, działalność kulturalno-oświatowa, remonty i modernizacje) koszt ten wyniósł 327 zł.    W 2001 r. średnio miesięcznie zatrudniano 3995 osadzonych we wszystkich formach zatrudnienia nieodpłatnego określonych w art. 123 Kodeksu karnego wykonawczego. Więziennictwo nie prowadzi szczegółowej ewidencji osób zatrudnianych za ich pisemną zgodą. Szacunkowo można przyjąć, że liczba osadzonych zatrudnionych za pisemną zgodą w różnym wymiarze czasu pracy była w 2001 r. nie mniejsza niż 13 000 (zatrudnieni przy pracach publicznych, pracach wykonywanych na cele charytatywne oraz przy pracach porządkowych i pomocniczych wykonywanych na rzecz zakładu karnego).    Z wyrazami szacunku    Sekretarz stanu    Jerzy Łankiewicz    Warszawa, dnia 15 kwietnia 2002 r.